PROZA NOWATORSKA – „PRÓCHNO” WACŁAWA BERENTA
- data wydania: 1903r.
- miejsce wydania: CHIMERA Miriama
- tytuł pierwotny: Uwiędli (Miriam zmienił go na Próchno)
- książkowa edycja: 1903r. (wydanie ozdobione było inicjałami i przerywnikami Mariana Wawrzeckiego)
- nurt: Berent jest wybitnym przedstawicielem realizmu
- miejsce akcji: akcja utworu rozgrywa się w anonimowym mieście europejskim, prawdopodobnie w Monachium, w środowisku międzynarodowej cyganerii artystycznej
- czas akcji: kilka dni (trzy noce są dokładniej opisane), wiosna (zamiast umiłowanej przez dekadentów jesieni…) – kontrast, że w tak optymistycznym czasie giną główni bohaterowie, a drugiej strony wiosna daje nadzieję, że próchno nie jest końcem, ale początkiem nowego życia
- nastrój utworu: rozczarowanie, pesymizm i nihilizm, wynikający z przeświadczenia o nadchodzącym schyłku cywilizacji, a także uświadamia kryzys moralności, kultury obyczajów i stosunku do świata; apatia i niechęć do wszelkiego działania;
- kompozycja: 18 rozdziałów ujętych w trzy główne części
Cz. I – 9 rozdziałów
Cz. II – 4 rozdziały
Cz. III – 5 rozdziałów
(ciekawostka: trzy pierwsze powieści Berenta – Fachowiec, Próchno, Ozimina – mają po 18 rozdziałów)
- trójdzielna budowa:
Trzy części główne
Każda część eksponuje jednego z bohaterów: cz. I – aktor Borowski, cz. II – dziennikarz Jelsky, cz. III – muzyk Hertenstein
Lejtmotyw trzech dróg, którymi może podążać każdy artysta i człowiek ambitny
Nawiązania do bogów buddyjskich: nieba, ziemi i powietrza
Agni (bóg ognia z ostatniego zdania Próchna) – ma trzy światła, trzy ciała, trzy mieszkania
- polifoniczność:
Nowoczesna technika narracyjna, polegająca na uwzględnieniu odmiennych punktów widzenia poszczególnych postaci
Każdy z bohaterów jest wyposażony w odpowiednie zaplecze lekturowe
Trzy najistotniejsze książki cytowanie obficie w Próchnie to (i znowu trzy):
1)Tako rzecze Zaratustra Nietzchego – cytują go Turkuł i Hertenstein
2)Dramaty Ibsena (Wróg ludu, Jan Gabriel Borkman) – mówi o nich Borowski
3)Teksty starohinduskie (Upaniszady, teksty buddyjskie) - cytuje je Hertenstein
- bohaterowie:
BOROWSKI – aktor na emigracji, kabotyn (rzeczywistość miesza mu się ze sztukami w jakich gra), nie potrafi wybrać kogo kocha bardziej – kobietę czy sztukę, opuszcza żonę, by zagrać w Przeznaczeniu Turkuła
JELSKY – dziennikarz, autor aforyzmów, nic nie pisze, bo wszystko notuje w głowie, strzela sobie w łeb w kawiarni
HERTENSTEIN – znakomity muzyk w stanie spoczynku, wątpi w sensowność własnej sztuki, zakochany w swojej siostrze Hildzie, pali opium, razem z Müllerem wypijają/wyplają truciznę i umierają
Tych trzech bohaterów, mimo że nazywają siebie artystami, jedynie opowiadają o swojej sztuce (malują językiem)
Oni właśnie przeżywają autentyczne niepokoje współczesnego (dekadenckiego) artysty:
1)niewiarę w celowość tworzenia
2)wątpliwość co do swojej siły twórczej i rangi własnej twórczości
3)niemożność sprawdzenia swoich sił w działalności artystycznej
sylwetki postaci są kontrastowo zestawione trójkami: trzech artystów-improduktywów: Borowski, Jelsky i Hertenstein jest zastawionych kontrapunktowo z trojgiem artystów, którzy odnieśli sukces: Turkułem, Yvettą Guilbert i Hildą Hertenstein
postaci są niedookreślone – nie ma ich szczegółowych opisów, najczęściej posiadają jedną charakterystyczną cechą, która ich wyróżnia
- narracja:
1. pierwszoosobowa – narratorem jest postać (monolog-retrospekcja)
2. auktorialna - narratorem jest osoba, lecz nie uczestniczy ona bezpośrednio w toku akcji
3. personalna – prowadzona z punktu widzenia postaci
- cechą swoistą Próchna jest bardziej nowoczesna technika narracyjna, polegająca na szerokim uwzględnieniu odmiennych punktów widzenia poszczególnych postaci (subiektywna)
- ogólnie w całej twórczości Berenta pojawia się najczęściej narracja w formie opowiadania bohatera o swoim życiu
- DRAMATYZACJA PROZY - w Próchnie jest tak dużo dialogów, że zakrawa ono bardziej na utwór dramatyczny, a nie na powieść (opisów jest malutko) – charakterystyczne to jest dla beletrystyki Skandynawów, np. Strindberga; poza tym w tych dialogach występuje charakterystyczne dla dramatów słownictwo, a Berent bardzo szczegółowo określa gesty, mimikę, zachowanie się, sposób mówienia poszczególnych osób – jak w didaskaliach)
- zwraca uwagę na zjawiska akustyczne w opisie miasta (zgiełk ulicy, huk tramwajów, gwar tłumu)
- IMPRESJONIZM
fakty są nieuporządkowane, zapisane w książce tak, jak się jawią, bez interwencji umysłowej
staranny opis szczegółów ze skłonnością do pomijania związków przyczynowych
spostrzeganie części zamiast całości (metonimia)
posługiwanie się licznymi zaimkami nieokreślonymi w opisach: „jakby”, „zda się”
pseudoporównania
bezosobowe formy czasowników
prezentacja skomlikowantch osobowości bohaterów (i ich życia emocjonalnego), nieodgadnionych powodów ich zachowań
konkretyzacja abstraktów, np. „Zochna strzepnęła senność z czoła”, „potknął się o głuche łkanie”
- język:
oryginalnie sformułowane są zastępniki nudnego słowa „rzekł” w dialogach, np. „zaśpiewał na tremolo”, „cmoknął niecierpliwie”, „żachnął”, „jęknął”, „wyrzuciła ze łzami”
sposób mówienia bohaterów jest dostosowany do ich stanu emocjonalnego – nerwowy, urywany, pełen elips i aluzji
dominacja „słowa mówionego”
indywidualizacja języka i wymowy poszczególnych postaci, np. Jelsky ciągle zdrabnia: „filisterek”, „reklamka”, „sentymencik”, „paszkwilek”, „tytulik” bywa, że dane słowo przerwane jest w połowie (jak się bohater zacznie jąkać z emocji)
powtarzanie tych samych słów (też, gdy emocje biorą górę)
czytelnik czasem ma wrażenie, że narrator jest tak samo podniecony jak bohater, o czym świadczy urywany, najeżony czasownikami i środkami ekspresji styl narracji
w ramach „cudzej mowy” (Bachtin) pojawia się stylizacja na język dziecięcy: spieszczenia (Zochna woła: Włada, Właduj do swojego małżonka Borowskiego), eufemizmy („TAKA kobieta” czyli prostytutka), niedopowiedzenia
pojawiają się rzadkie wyrazy albo neologizmu Berenta: dymnica, mgławica (o dymie papierosowym), namiętnica, szkodny, chuć, zjaw, upiorowi, polipowy, beatryczowy
mnóstwo jest aforyzmów autorstwa Berenta, które autor przez wydaniem ciągle przeprawiał
dużo odwołań do metaforyki roślinnej i zwierzęcej
- mitologie artysty: Jelsky-dandys, Müller-Narcyz, Borowski-kapłan
- miejsce wydania: CHIMERA Miriama
- tytuł pierwotny: Uwiędli (Miriam zmienił go na Próchno)
- książkowa edycja: 1903r. (wydanie ozdobione było inicjałami i przerywnikami Mariana Wawrzeckiego)
- nurt: Berent jest wybitnym przedstawicielem realizmu
- miejsce akcji: akcja utworu rozgrywa się w anonimowym mieście europejskim, prawdopodobnie w Monachium, w środowisku międzynarodowej cyganerii artystycznej
- czas akcji: kilka dni (trzy noce są dokładniej opisane), wiosna (zamiast umiłowanej przez dekadentów jesieni…) – kontrast, że w tak optymistycznym czasie giną główni bohaterowie, a drugiej strony wiosna daje nadzieję, że próchno nie jest końcem, ale początkiem nowego życia
- nastrój utworu: rozczarowanie, pesymizm i nihilizm, wynikający z przeświadczenia o nadchodzącym schyłku cywilizacji, a także uświadamia kryzys moralności, kultury obyczajów i stosunku do świata; apatia i niechęć do wszelkiego działania;
- kompozycja: 18 rozdziałów ujętych w trzy główne części
Cz. I – 9 rozdziałów
Cz. II – 4 rozdziały
Cz. III – 5 rozdziałów
(ciekawostka: trzy pierwsze powieści Berenta – Fachowiec, Próchno, Ozimina – mają po 18 rozdziałów)
- trójdzielna budowa:
Trzy części główne
Każda część eksponuje jednego z bohaterów: cz. I – aktor Borowski, cz. II – dziennikarz Jelsky, cz. III – muzyk Hertenstein
Lejtmotyw trzech dróg, którymi może podążać każdy artysta i człowiek ambitny
Nawiązania do bogów buddyjskich: nieba, ziemi i powietrza
Agni (bóg ognia z ostatniego zdania Próchna) – ma trzy światła, trzy ciała, trzy mieszkania
- polifoniczność:
Nowoczesna technika narracyjna, polegająca na uwzględnieniu odmiennych punktów widzenia poszczególnych postaci
Każdy z bohaterów jest wyposażony w odpowiednie zaplecze lekturowe
Trzy najistotniejsze książki cytowanie obficie w Próchnie to (i znowu trzy):
1)Tako rzecze Zaratustra Nietzchego – cytują go Turkuł i Hertenstein
2)Dramaty Ibsena (Wróg ludu, Jan Gabriel Borkman) – mówi o nich Borowski
3)Teksty starohinduskie (Upaniszady, teksty buddyjskie) - cytuje je Hertenstein
- bohaterowie:
BOROWSKI – aktor na emigracji, kabotyn (rzeczywistość miesza mu się ze sztukami w jakich gra), nie potrafi wybrać kogo kocha bardziej – kobietę czy sztukę, opuszcza żonę, by zagrać w Przeznaczeniu Turkuła
JELSKY – dziennikarz, autor aforyzmów, nic nie pisze, bo wszystko notuje w głowie, strzela sobie w łeb w kawiarni
HERTENSTEIN – znakomity muzyk w stanie spoczynku, wątpi w sensowność własnej sztuki, zakochany w swojej siostrze Hildzie, pali opium, razem z Müllerem wypijają/wyplają truciznę i umierają
Tych trzech bohaterów, mimo że nazywają siebie artystami, jedynie opowiadają o swojej sztuce (malują językiem)
Oni właśnie przeżywają autentyczne niepokoje współczesnego (dekadenckiego) artysty:
1)niewiarę w celowość tworzenia
2)wątpliwość co do swojej siły twórczej i rangi własnej twórczości
3)niemożność sprawdzenia swoich sił w działalności artystycznej
sylwetki postaci są kontrastowo zestawione trójkami: trzech artystów-improduktywów: Borowski, Jelsky i Hertenstein jest zastawionych kontrapunktowo z trojgiem artystów, którzy odnieśli sukces: Turkułem, Yvettą Guilbert i Hildą Hertenstein
postaci są niedookreślone – nie ma ich szczegółowych opisów, najczęściej posiadają jedną charakterystyczną cechą, która ich wyróżnia
- narracja:
1. pierwszoosobowa – narratorem jest postać (monolog-retrospekcja)
2. auktorialna - narratorem jest osoba, lecz nie uczestniczy ona bezpośrednio w toku akcji
3. personalna – prowadzona z punktu widzenia postaci
- cechą swoistą Próchna jest bardziej nowoczesna technika narracyjna, polegająca na szerokim uwzględnieniu odmiennych punktów widzenia poszczególnych postaci (subiektywna)
- ogólnie w całej twórczości Berenta pojawia się najczęściej narracja w formie opowiadania bohatera o swoim życiu
- DRAMATYZACJA PROZY - w Próchnie jest tak dużo dialogów, że zakrawa ono bardziej na utwór dramatyczny, a nie na powieść (opisów jest malutko) – charakterystyczne to jest dla beletrystyki Skandynawów, np. Strindberga; poza tym w tych dialogach występuje charakterystyczne dla dramatów słownictwo, a Berent bardzo szczegółowo określa gesty, mimikę, zachowanie się, sposób mówienia poszczególnych osób – jak w didaskaliach)
- zwraca uwagę na zjawiska akustyczne w opisie miasta (zgiełk ulicy, huk tramwajów, gwar tłumu)
- IMPRESJONIZM
fakty są nieuporządkowane, zapisane w książce tak, jak się jawią, bez interwencji umysłowej
staranny opis szczegółów ze skłonnością do pomijania związków przyczynowych
spostrzeganie części zamiast całości (metonimia)
posługiwanie się licznymi zaimkami nieokreślonymi w opisach: „jakby”, „zda się”
pseudoporównania
bezosobowe formy czasowników
prezentacja skomlikowantch osobowości bohaterów (i ich życia emocjonalnego), nieodgadnionych powodów ich zachowań
konkretyzacja abstraktów, np. „Zochna strzepnęła senność z czoła”, „potknął się o głuche łkanie”
- język:
oryginalnie sformułowane są zastępniki nudnego słowa „rzekł” w dialogach, np. „zaśpiewał na tremolo”, „cmoknął niecierpliwie”, „żachnął”, „jęknął”, „wyrzuciła ze łzami”
sposób mówienia bohaterów jest dostosowany do ich stanu emocjonalnego – nerwowy, urywany, pełen elips i aluzji
dominacja „słowa mówionego”
indywidualizacja języka i wymowy poszczególnych postaci, np. Jelsky ciągle zdrabnia: „filisterek”, „reklamka”, „sentymencik”, „paszkwilek”, „tytulik” bywa, że dane słowo przerwane jest w połowie (jak się bohater zacznie jąkać z emocji)
powtarzanie tych samych słów (też, gdy emocje biorą górę)
czytelnik czasem ma wrażenie, że narrator jest tak samo podniecony jak bohater, o czym świadczy urywany, najeżony czasownikami i środkami ekspresji styl narracji
w ramach „cudzej mowy” (Bachtin) pojawia się stylizacja na język dziecięcy: spieszczenia (Zochna woła: Włada, Właduj do swojego małżonka Borowskiego), eufemizmy („TAKA kobieta” czyli prostytutka), niedopowiedzenia
pojawiają się rzadkie wyrazy albo neologizmu Berenta: dymnica, mgławica (o dymie papierosowym), namiętnica, szkodny, chuć, zjaw, upiorowi, polipowy, beatryczowy
mnóstwo jest aforyzmów autorstwa Berenta, które autor przez wydaniem ciągle przeprawiał
dużo odwołań do metaforyki roślinnej i zwierzęcej
- mitologie artysty: Jelsky-dandys, Müller-Narcyz, Borowski-kapłan